एआईलाई प्रश्न- बालेन सरकार ‘फासीवादी’ बन्न सक्छ ?

काठमाडौँ । पछिल्लो समय मान्छेभन्दा एआई बुद्धिमान छ भनेर कतिपयले दाबी गर्छन् । तर, AI लाई बनाउने अनि चलाउने पनि मानिस नै भएकाले मानव बुद्धिलाई ‘आर्टिफिसियल इन्टिलिजेन्स’ले उछिन्न सक्दैन भन्ने विश्वास धेरै मानिसले गर्दै आएका छन् ।

आउनुहोस् यहाँ एआईसँग एउटा रोचक राजनीतिक सम्वाद गरौँ ।

फागुन २१ को चुनावपछि गठित बालेन सरकारलाई कतिपय नेताहरु र विश्लेषकले ‘फासीवादी’ बाटोमा हिँड्न लागेको आरोप लगाउन थालिकसेका छन् । हामीले यसबारे एआईलाई तीनवटा प्रश्न सोध्यौँ-

एक- फासीवाद भनेको के हो ?

दुई-  कुनै अर्ध औपनिवेशिक देशमा फासीवादी शासन सम्भव छ ?

र, तीन- के बालेन सरकारले फासीवाद लागू गर्न सक्छ ?

पहिलो प्रश्न–  फासीवाद भनेको के हो ?

फासीवाद (Fascism) एक उग्र दक्षिणपन्थी, सर्वसत्तावादी (authoritarian) र उग्र राष्ट्रवादी (ultranationalist) राजनीतिक विचारधारा र आन्दोलन हो । यो २० औँ शताब्दीको सुरुवातमा युरोपमा विकसित भयो र मुख्यरूपमा इटाली र जर्मनीमा यो शक्तिशाली बनेको थियो।

सरल परिभाषामा भन्नुपर्दा फासीवादले राष्ट्र (nation) लाई सबैभन्दा माथि राख्छ। व्यक्तिको स्वतन्त्रता, अधिकार र हितलाई राष्ट्रको हितभन्दा कम महत्व दिन्छ। यो तानाशाही (dictatorial) नेतृत्व, एकदलीय शासन, विपक्षी दमन, सैन्यवाद (militarism) र समाज तथा अर्थतन्त्रको कडा नियन्त्रणमा आधारित हुन्छ। फासीवादले उदारवाद (liberalism), प्रजातन्त्र (democracy), मार्क्सवाद/समाजवाद (Marxism/socialism) को विरोध गर्छ।

“फासीवाद” ल्याटिन भाषाको “fasces” बाट आएको हो, जसको अर्थ लठ्ठीको गठ्ठर (bundle of rods) सँग बञ्चरो हो। प्राचीन रोममा यो शक्ति र अनुशासनको प्रतीक थियो। बेनिटो मुसोलिनीले यसलाई आफ्नो आन्दोलनको नाम दिएका थिए।

फासीवादका सामान्य विशेषताहरू निम्न छन् :

उग्र राष्ट्रवाद : राष्ट्रलाई “सर्वोच्च” र “पवित्र” मान्ने। राष्ट्रको “पुनर्जन्म” (national rebirth) लाई जोड दिने। राष्ट्रभन्दा बाहिर केही पनि हुँदैन भन्ने मान्यता।

तानाशाही नेतृत्व : एक करिश्मावाला तानाशाह (charismatic dictator) को पूजा (cult of personality)। नेता कहिल्यै गल्ती गर्दैनन् भन्ने विश्वास।

विपक्ष र फरक विचारको दमन : विरोधीहरूलाई बलपूर्वक दबाउने, स्वतन्त्र प्रेस, दल र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको विरोध।

सैन्यवाद र युद्ध : युद्धलाई राष्ट्रको महानता र शक्तिको साधन मान्ने। समाजलाई फौजी अनुशासनमा बाँध्ने।

सर्वसत्तावाद (Totalitarianism) : राज्यले व्यक्तिको जीवनका हरेक पक्ष (अर्थतन्त्र, शिक्षा, संस्कृति) नियन्त्रण गर्छ। “सबै कुरा राज्यभित्र, राज्यबाहिर केही पनि हुँदैन” भन्ने मुसोलिनीको भनाइ छ।

निगमवाद (Corporatism) : पूँजीपति र मजदुरलाई राज्यको नियन्त्रणमा राखेर “राष्ट्रिय एकता” कायम गर्ने। वर्गसंघर्षको सट्टा राष्ट्रिय सहयोग।

परम्परा, युवा र बलको पूजा : परम्परावाद, पुरुषत्व (virility), युवा शक्ति र हिंसालाई महिमा दिने।

विरोधीहरूको scapegoating : आन्तरिक/बाह्य “शत्रु” (जस्तै कम्युनिस्ट, यहुदी, विदेशी) लाई दोष दिएर राष्ट्रिय एकता बढाउने।

फासीवाद कुनै कडा “दर्शन” होइन, बरु व्यावहारिक, अवसरवादी र संकटको समयमा उदाउने आन्दोलन हो।

इटालीमा बेनिटो मुसोलिनीले सन् १९१९ मा फासीवादी पार्टी स्थापना गरे। १९२२ मा “मार्च अन रोम” मार्फत सत्ता कब्जा गरे। उनको शासन १९४३/४५ सम्म चलेको थियो।

जर्मनीमा एडोल्फ हिटलरको नाजी पार्टी (Nazism) लाई फासीवादको अर्को रूप मानिन्छ। यो अझ बढी नस्लवादी (racist) थियो, जसले “आर्य नस्ल” को श्रेष्ठता र यहुदी विरोधलाई केन्द्रमा राख्यो। यो दोस्रो विश्वयुद्धसँग जोडिएको छ ।

अन्य देशहरू- स्पेन, पोर्चुगल, जापान आदिमा पनि फासीवादको प्रभाव पार्‍यो, तर मुख्य रूपमा इटाली र जर्मनीमा यो सफल भयो।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि मुख्य फासीवादी शासनहरू समाप्त भए । तर, “नियो-फासीवाद” (neo-fascism) का रूपमा केही विचारहरू अझै देखिन सक्छन्।

फासीवादलाई अन्य विचारधारासँग तुलना गर्दा  समाजवाद/कम्युनिज्मसँग पनि दाँज्ने गरिन्छ । दुवैले उदार प्रजातन्त्रको विरोध गर्छन् । तर फासीवादले वर्गसंघर्षमा होइन, राष्ट्रिय एकतामा जोड दिन्छ र पूँजीवादलाई राज्यको नियन्त्रणमा राख्छ।

फासीवादलाई उदारवादसँग तुलना गर्दा आपसमा मेल खाँदैनन् । फासिवाद सधैँ व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, बहुदलीय प्रणाली र मानव अधिकारको विरुद्ध छ ।

फासीवादलाई परिभाषित गर्न गाह्रो मानिन्छ किनकि विभिन्न देशमा यसका रूप फरक थिए । इटालीको फासीवाद र जर्मनीको नाजीवादमा पनि केही भिन्नता थिए । तर, माथि चर्चा गरिएका विशेषताहरू लगभग सबैमा पाइन्छन्।

दोस्रो प्रश्न- के कुनै अर्ध औपनिवेशिक देशमा फासीवादी शासन सम्भव छ ?

हो, अर्ध औपनिवेशिक देशमा फासीवादी शासन (वा फासीवादी प्रवृत्ति भएको तानाशाही शासन) सम्भव छ तर यो क्लासिक युरोपेली फासीवाद (इटालीको मुसोलिनी वा जर्मनीको हिटलरको जस्तो) जत्तिको शुद्धरूपमा होइन।

यसलाई मार्क्सवादी सिद्धान्त, इतिहास र वर्तमान विश्लेषणका आधारमा बुझ्नुपर्छ।

१. मार्क्सवादी दृष्टिकोण :  मार्क्सवादी सिद्धान्तअनुसार क्लासिक फासीवाद साम्राज्यवादी चरणको पुँजीवादको संकटबाट जन्मिन्छ। यो विकसित पुँजीवादी देश (monopoly capitalism) मा देखिन्छ जहाँ मध्यम वर्ग (petty bourgeoisie) ले श्रमिक वर्गको क्रान्तिबाट डराएर ठूलो पुँजीपति वर्गसँग मिलेर तानाशाही स्थापना गर्छ। ट्रॉट्स्की, दिमित्रोभ जस्ता मार्क्सवादीहरूले यो कुरा स्पष्ट गरेका छन्। यो आन्तरिक संकट (वर्गसंघर्ष, लोकतन्त्रको असफलता) बाट जन्मिन्छ।

अर्ध औपनिवेशिक देशमा मुख्य अन्तरविरोध साम्राज्यवादसँग (imperialism) र सामन्तवादसँग हुन्छ। राष्ट्रिय पूँजीपति वर्ग कमजोर र दलाल (comprador) हुन्छ। त्यसैले क्रान्ति प्रायः राष्ट्रिय जनवादी (new democratic revolution) हुन्छ, फासीवाद होइन।

लेनिन, माओ जस्ता विचारकहरूले यस्ता देशमा फासीवादको मुख्य आधार नभएको बताएका छन्। तर, सम्भव छ किनकि : संकटका बेला (आर्थिक मन्दी, राजनीतिक अस्थिरता) मा साम्राज्यवादी शक्ति वा घरेलु प्रतिक्रियावादी तत्वले फासीवादीकरण (fascistization) ल्याउन सक्छन्। राज्यले विरोध दबाउन, राष्ट्रवाद उचाल्न र जनतालाई एकीकृत गर्न फासीवादी शैली अपनाउन सक्छ।

२. परम्परागत फासीवाद : क्लासिक फासीवादको इतिहास र उदाहरण हेर्दा इटाली, जर्मनी, जापान जस्ता साम्राज्यवादी देशमा मात्र यो पूर्णरूपमा विकसित भयो। यी अर्ध औपनिवेशिक देश थिएनन्। अर्ध औपनिवेशिक/परनिर्भर देशमा उपनिवेशवादी शक्तिले आफ्नो फासीवादी दमन लागू गर्थ्यो (जस्तै ब्रिटिश वेस्ट इन्डिजमा सेडिशन ल)। जर्ज प्याडमोर जस्ता विचारकले यसलाई औपनिवेशिक फासीवाद (Colonial Fascism) भनेका छन्।

३. वर्तमान चरणको नियो-फासीवाद वा अर्ध-फासीवाद : ल्याटिन अमेरिकाका केही देश (जस्तै ब्राजिलमा बोल्सोनारोको शासन) लाई केही मार्क्सवादीहरूले “नियो-फासीवाद” भन्छन्। यहाँ निर्भर पुँजीवादको संकटमा तानाशाही, राष्ट्रवाद र दमन देखिन्छ। नेपाल/भारतका केही माओवादी विश्लेषकले पनि राज्यलाई “फासीवाद उन्मुख” भनेका छन्।

अन्य उदाहरणहरु हेर्दा इन्डोनेसिया (सुहार्तो), चिली (पिनोचे), केही अफ्रिकी/एसियाली तानाशाही शासनहरूमा फासीवादी विशेषता (विपक्ष दमन, सैन्यवाद, ultranationalism) देखिन्छ, तर पूर्ण फासीवाद होइनन्। यिनलाई “proto-fascist” वा “semi-fascist” भन्ने गरिन्छ।

नेपाल/दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा हेर्दा नेपाललाई धेरै माओवादी/मार्क्सवादी विश्लेषकले अर्ध सामन्ती, अर्ध औपनिवेशिक (वा नवऔपनिवेशिक) भन्छन्। यहाँ राज्यले कहिलेकाहीँ “फासीवादीकरण” को आरोप खाने गरेको छ । (जस्तै विपक्षमाथि दमन, राष्ट्रवादको प्रयोग आदि) ।

तर, नेपालमा पूर्ण फासीवादी शासन अहिलेसम्म आएन । किनकि यहाँको मुख्य संघर्ष साम्राज्यवाद/सामन्तवादविरुद्ध छ। जनआन्दोलन र जनयुद्धले यस्तो प्रवृत्तिलाई रोक्न खोजेको देखिन्छ ।

निष्कर्षमा भन्दा अर्ध औपनिवेशिक देशमा पनि फासीवादी शासन सम्भव छ । आर्थिक/राजनीतिक संकट, साम्राज्यवादी हस्तक्षेप र घरेलु प्रतिक्रियावादी शक्तिको मिलेमतोमा फासीवादी प्रवृत्ति (तानाशाही, राष्ट्रवाद, दमन) विकास हुन सक्छ। यो “फासीवादको भेरियन्ट” वा “परिधीय फासीवाद” हुन सक्छ।

तर, यो परम्परागत फासीवाद भन्दा फरक हुन्छ : क्लासिक फासीवादजस्तो mass movement + monopoly capital को पूर्णरूपमा होइन, प्रायः साम्राज्यवाद-समर्थित तानाशाही वा नियो-फासीवाद रूपमा आउँछ।

फासीवाद जुनसुकै ठाउँमा (अर्ध औपनिवेशिक होस् वा विकसित) संकटको समयमा उदाउन सक्छ, तर यसको जड पुँजीवादको संकट हो। तर, यो विषय सैद्धान्तिक र राजनीतिकरूपमा विवादास्पद छ।

तेस्रो प्रश्न- के बालेन सरकारले फासीवाद लागू गर्न सक्छ ?

अहँ । बालेन सरकारले पूर्ण फासीवादी शासन लागू गर्न सक्दैन, तर केही फासीवादी प्रवृत्ति (authoritarian tendencies) देखिन सक्छन् भन्ने आरोप लागिरहेको छ। यो आरोप मुख्यरूपमा राजनीतिक विरोधीहरू (विशेषगरी क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी नेपाल र केही पुराना दलका समर्थकहरू) बाट आउँछ, तर वास्तविकता अझ जटिल छ।

वर्तमान सन्दर्भमा (२०२६ अप्रिलसम्म) बालेन्द्र शाह (बालेन) राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (RSP) को नेतृत्वमा मार्च २०२६ मा नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका छन्। उनी सबैभन्दा युवा PM हुन् र Gen-Z आन्दोलन (२०२५ को विरोध प्रदर्शन) पछि आएको चुनावमा ठूलो बहुमत जितेर आएका हुन्। उनी काठमाडौं महानगरपालिकाका पूर्व मेयर थिए, जहाँ उनको शैली कडा, सुधारवादी र populist थियो — भ्रष्टाचारविरुद्ध, सफाइ, ट्राफिक नियन्त्रण आदि।

तर, अहिलेको सरकार नयाँ छ, चुनावबाट आएको छ र बहुमतप्राप्त छ। फासीवाद लागू गर्न सक्ने  सम्भावना कम छ, किनकि यहाँ फासीवादको मुख्य आधार छैन । फासीवाद सामान्यतया संकटग्रस्त विकसित पुँजीवाद मा monopoly capital + मध्यम वर्गको डरबाट जन्मिन्छ। नेपाल अझै अर्ध-औपनिवेशिक/निर्भर अर्थतन्त्र हो, जहाँ मुख्य समस्या भ्रष्टाचार, अस्थिरता र बेरोजगारी हो।

बालेनको उदय जनमतबाट भएको हो (landslide victory), फासीवादजस्तो mass violent movement बाट होइन। उनी anti-corruption र change को नारा बोकेर आएका छन्, जुन populist हो तर फासीवादी होइन।

संवैधानिक सीमा पनि छ । नेपालको संविधानले बहुदलीय प्रजातन्त्र, मानव अधिकार र अदालतको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेको छ। पूर्ण फासीवादका लागि एकदलीय शासन, विपक्ष पूर्ण दमन, सैन्यवाद र राज्यको पूर्ण नियन्त्रण चाहिन्छ — जुन अहिले सम्भव देखिँदैन। RSP ले अझै गठबन्धन वा संसदीय प्रक्रिया पालना गर्नुपर्छ।

व्यावहारिक सीमाको कुरा गर्दा नेपालमा सेना, प्रहरी, न्यायपालिका र सिभिल सोसाइटी बलियो छ। युवा पुस्ता (जसले बालेनलाई जिताए) नै स्वतन्त्रता र परिवर्तनको पक्षमा छ, फासीवादको होइन।

अन्तर्राष्ट्रिय दबाब (भारत, चीन, पश्चिमा देशहरू) ले पनि यस्तो शासन रोक्छ।

तर, किन बालेन सरकारमाथि “फासीवाद” को आरोप लागिरहेको छ त ? यसमा क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी (मोहन वैद्य समूह) ले बालेन सरकारलाई “विदेशीको कठपुतली र फासीवादी” भनेको छ।

विपक्षी नेता (जस्तै पूर्व PM केपी ओली, रमेश लेखक आदि) को गिरफ्तारी वा अनुसन्धानलाई “राजनीतिक बदला” भनेर आलोचना भइरहेको छ। यो आरोप प्रायः राजनीतिक भाषा हो, जसरी अघिल्ला सरकारहरूलाई पनि “फासीवादी” भनिन्थ्यो।

काठमाडौं मेयर हुँदा बालेनको कडा निर्णय (सडक व्यापारी हटाउने, निर्माण नियन्त्रण आदि) लाई केहीले authoritarian भनेका थिए।

सामाजिक सञ्जालमा “wannabe-fascist” जस्ता टिप्पणी छन्, जसले उनको direct style, social media प्रयोग र विरोधीप्रति कठोरतालाई औंल्याउँछन्।

यी proto-authoritarian (अर्ध-तानाशाही) लक्षण हुन सक्छन् : विपक्ष दबाउने प्रयास, populist rhetoric, वा एक व्यक्ति केन्द्रित शैली। तर यो क्लासिक फासीवाद (मुसोलिनी/हिटलर जस्तो ultranationalism + total state control + violence glorification) होइन।

निष्कर्षमा भन्दा फासीवादी शासन लागू गर्न बालेन सरकारसँग न त सैद्धान्तिक आधार छ, न संरचनात्मक शक्ति। यदि उनीहरूले प्रजातान्त्रिक मूल्यमाथि हमला गरे भने जनता, अदालत, मिडिया र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले विरोध गर्छ।

तर, अधिकारवादी प्रवृत्ति बढ्न सक्छ भनेर सजग रहनु पर्छ — जस्तै विपक्षी दमन, प्रेस स्वतन्त्रतामाथि अंकुश, वा “राष्ट्रिय एकता” को नाममा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता घटाउने आदि।

नेपालको मुख्य समस्या भ्रष्टाचार र अस्थिरता हो। बालेनले सुधार ल्याए भने राम्रो, तर यदि शक्ति दुरुपयोग गरे भने उनी पनि पुराना दलजस्तै बन्न सक्छन्।