सम्बन्धविच्छेद गर्दाका बखत जान्नुपर्ने पाँच तथ्य

काठमाडौँ । नेपालमा सम्बन्धविच्छेदका घटना तीव्र बढिरहेको छ । राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा मात्र २४ हजार ५२२ जोडीले सम्बन्धविच्छेदको निवेदन दर्ता गरेका छन् । यो संख्या अहिलेसम्मकै उच्च हो ।

औसतमा दैनिक ९५ भन्दा बढी डिभोर्स मुद्दा अदालतमा दर्ता हुने गरेका छन् । मौजुदा ऐनबमोजिम सम्बन्धविच्छेद गर्न सम्बन्धित जिल्ला अदालत या स्थानीय तहको न्यायिक समितिमा निवेदन दिनुपर्छ ।

तर के, निवेदन दिँदैमा सम्बन्धविच्छेद सदर हुन्छ त ? कसैको दाम्पत्य जीवन कानूनी रूपमै अन्त्य गर्नेजस्तो विषयलाई कानूनले कसरी सम्बोधन गर्ने गरेको छ ?

मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ (धारा ९३ देखि १०४) मा सम्बन्धविच्छेदको प्रक्रिया र अधिकारबारे स्पष्ट व्यवस्था छ । जसअनुसार सम्बन्धविच्छेदका दुई बाटाहरू छन्‌ :

• आपसी सहमतिमा (Mutual Consent Divorce) : दुवै पक्ष सहमत भएमा छिटो प्रक्रियाबाट सम्बन्धविच्छेद गर्न सकिन्छ । विशेष कारण देखाउनु पर्दैन ।
• एकपक्षीय (Contested Divorce) एक पक्षले मात्र चाहे पनि अदालतबाट सम्बन्धविच्छेद गर्न सकिन्छ । यसमा प्रमाण, सुनुवाई र लामो प्रक्रिया हुन सक्छ ।

कानूनी आधारहरू

मुलुकी देवानी संहिताअनुसार निम्न आधारमा सम्बन्धविच्छेद माग गर्न सकिन्छ :

• लगातार तीन वर्ष वा बढी अलग बसोबास
• शारीरिक वा मानसिक यातना
• भरणपोषण नदिने वा घरबाट निकाल्ने
• अर्को विवाह गर्नु वा विवाहेत्तर यौनसम्बन्ध राख्नु
• गम्भीर हिंसा वा षड्यन्त्र

आपसी सहमतिमा भने यी आधारहरू प्रमाणित गर्न आवश्यक पर्दैन ।

प्रक्रिया कहाँबाट सुरु हुन्छ ?

सम्बन्धविच्छेदको निवेदन सम्बन्धित जिल्ला अदालतमा दिनुपर्छ ।

आपसी सहमतिमा भए दुवै पक्षको संयुक्त निवेदन दिनुपर्छ । एकपक्षीय भए अदालतले अर्को पक्षलाई सूचना पठाउने, जवाफ माग्ने र प्रमाण परीक्षण गर्ने गर्छ ।

अदालतले सकेसम्म मध्यस्थता गरी मेलमिलापमार्फत्‌ समस्या समाधान गर्न प्रयास गर्छ ।

सम्पत्ति, भरणपोषण र बालबालिकाको अधिकारवैवाहिक जीवनमा आर्जित सम्पत्तिमा दुवै पक्षको अधिकार रहन्छ ।

अदालतले आवश्यकता अनुसार भरणपोषण (Alimony) तोक्न सक्छ ।

बालबालिकाको हकमा बालहितलाई प्राथमिकता दिइन्छ — कस्टडी, भेटघाट र खर्च अदालतले निर्धारण गर्छ ।

आवश्यक कागजात

• विवाह दर्ता प्रमाणपत्र
• नागरिकता प्रमाणपत्र
• बालबालिकाको जन्मदर्ता (भएमा)
• सम्पत्तिसम्बन्धी कागजात
• कानूनी सल्लाह

आपसी सहमतिमा सम्बन्धविच्छेद गर्दा सम्पत्ति बाँडफाँड, भरणपोषण र बच्चाको भविष्यबारे लिखित सम्झौता गर्नु अत्यन्त जरुरी छ । हतारमा गरिने सम्झौताले पछि ठूलो समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

यो पनि –

सम्बन्ध विच्छेदपछि घरपालुवा जनावर कसले राख्ने? ब्राजिलले ल्यायो ‘पेट कस्टडी’ कानून