रामबहादुर थापाले ‘भुत’ लाई मारेको मुद्दा !

मे १९५८ को एक रुमानी रातमा भारतको उडिसा राज्यमा बालासोर जिल्लाको एउटा सानो गाउँमा, रामबहादुर थापा नामक एक नेपाली पुरुषले एउटा ‘भुत’लाई छुरा प्रहार गरी मारे।
यो कुनै बनावटी कथा होइन।

अवश्य पनि, भुत वास्तविक होइन, तर रामबहादुरले गहिरो विश्वास गर्थे कि उनी वास्तवमा भुतहरूलाई आक्रमण गरिरहेका थिए।

भूतहरू वास्तवमा गाउँका महिला थिए, जसले फूलहरू टिपिरहेका थिए । आक्रमणमा एक महिलाको मृत्यु भयो र अरू गम्भीर घाइते भए।

रामबहादुरलाई मुद्दा चलायो । तर, उडिसाको ट्रायल अदालतले उनलाई सफाइ दियो । जसमा त्यस क्षेत्रका आदिवासी समुदायहरूमाझ व्यापक अन्धविश्वासलाई तत्कालीन भारतीय दण्ड संहिताको गलत प्रावधान (धारा ७९) ले बचाउ गरेको ठहर गरियो।

मानिनी ब्रारको पुस्तक ‘द फिगर इन द फग : मालती जाखर केस फाइल्स’ की प्रमुख वकील पात्र मालती जाखरको कार्यालयमा एकदिन, उत्तर प्रदेश-मध्यप्रदेश सीमा नजिकैको पिथुको एक गाउँका गोला पिथन नामका एक युवा आदिवासी पुरुष जाखरको कार्यालयमा आइपुग्छन् । उनले धार्मिक उत्सवको रातमा एकजना मानिसलाई बञ्चरोले हानेर मारेको स्वीकार गर्छन् । उनी विश्वास गर्छन् कि उनले एक जिन्न (इस्लामी परम्परामा एक प्रकारको अदृश्य/अलौकिक प्राणी) लाई बञ्चरो प्रहार गरेका थिए ।

मानिनी ब्रारले गोला पिथनको कथालाई उडिसा राज्य विरुद्ध राम बहादुर थापाको केसलाई भन्दा पनि बडो रोचक ढंगबाट पुस्तकमा वर्णन गरेकी छिन् ।

‘यिनै पृष्ठभूमिमा ब्रार केन्द्रीय प्रश्न उठाउँछिन्- जब पुरुषार्थमा निर्मित कानुनी प्रणाली अलौकिक खतरामा इमानदारीपूर्वक विश्वास गर्ने अभियुक्तसँग ठोक्किन्छ, तब के हुन्छ ?’

ब्रारले कानुनको दुनियाँबाट धेरै टाढा रहेका मानिसहरुका मुद्दालाई आश्चर्यजनक रूपमा सान्दर्भिक बनाएकी छन् । तर, यहाँ उनको किताब ‘द फिगर इन द फग : मालती जाखर केस फाइल्स’ (legal mystery/ crime fiction novel) को चर्चा गर्नतिर हामी लागेका छैनौँ ।

बरु, चर्चा गरौँ- एक नेपाली, रामबहादुर थापाले ‘भुत’ लाई मारेको वयानसँग जोडिएको मुद्दा-

यो उडीसा राज्यले मयूरभञ्जका सत्र न्यायाधीशले भारतीय दण्डको धारा ३०२ , ३२४ र ३२६ अन्तर्गतको मुद्दामा प्रतिवादी, रामबहादुर थापा नामका एक नेपाली विरुद्ध दायर गरेको सफाइको आदेशविरुद्धको पुनरावेदन हो।

बालासोर जिल्लाको रसगोविन्दपुर गाउँमा एउटा परित्यक्त हवाइ मैदान छ, जहाँ ठूलो मात्रामा बहुमूल्य तर विग्रिएका हवाईजहाजहरु सङ्कलन गरिएको थियो। रक्षा विभागका ग्यारिसन इन्जिनियरले अनधिकृत व्यक्तिहरूबाट हुने चोरी रोक्नका लागि दिबाकर (PW २२) र गोविन्द (PW २३) नामक दुई चौकीदारहरूको जिम्मामा ती एयरोस्क्र्याप राखेका थिए।

कोलकाताका चटर्जी ब्रदर्सको फर्मका जगत बन्धु चटर्जी (PW २९) उक्त एयरोस्क्र्याप खरिद गर्ने उद्देश्यले अप्रिल १९५८ मा राम बहादुर थापा (प्रतिवादी) नामक नेपाली नोकरसँगै रसगोविन्दपुर पुगे । उनी र उनका नेपाली नोकर रसगोविन्दपुर गाउँमा चिया पसल चलाइरहेका कृष्णचन्द्र पात्रो (PW २६) को घरमा बास बसे ।

विमानस्थल वरिपरि आदिवासी गाउँहरू छन्, जहाँ प्रायः सन्थाल र माझीहरू बसोबास गर्छन्। यी व्यक्तिहरू भूतप्रेतमा बलियो विश्वास गर्छन् । उक्त पुरानो विमानस्थलले त्यस क्षेत्रमा ‘भुतप्रेतले भरिएको’ भनेर कुख्याती कमाएको थियो।

विमानस्थल पार गरेर एउटा गाउँबाट अर्को गाउँमा जाने धेरै बाटाहरू छन्। तर भुतको डरले गर्दा मानिसहरु सामान्यतया रातमा एक्लै ती बाटोमा निस्कँदैनथे।

नजिकैको तेलकुण्डी गाउँका बासिन्दा चन्द्र माझी परिवार २० मे १९५८ मा ११ राति ९ बजेतिर रासगोविन्दपुर गाउँमा रहेको कृष्णचन्द्र पात्रो (PW २६) को चिया पसलमा गए । उनले त्यहाँ रात बिताउन आश्रय लिए । किनभने उनी भूतको डरले रातको त्यो समयमा आफ्नो गाउँ (तेलकुण्डी) एक्लै जान डराए।

तर, जगत बन्धु चटर्जी (PW २९) र उनका नेपाली नोकर (प्रतिवादी) भूत हेर्न उत्सुक थिए। त्यसैले मध्यरातमा उनीहरूले कृष्णचन्द्र पात्रो (PW २६) लाई भूतहरू हेर्न आफूसँगै जान राजी गराए र उनीहरू सबैले चन्द्र माझी (PW ११) लाई उठाएर उनलाई उनको गाउँ तेलकुण्डीमा लगे । त्यसपछि विमानस्थल पार गर्ने पैदल बाटो हुँदै रसगोविन्दपुर फर्किए।

क्याम्प नम्बर ४ बाट जाँदै गर्दा उनीहरूले बाटोबाट लगभग ४०० हातको दूरीमा एउटा टिमटिम बत्ती देखे।

त्यहाँ तीव्र हावा चलिरहेको थियो । त्यो हावामा प्रकाशको गतिले उनीहरूमा यस्तो धारणा जगायो कि यो साधारण प्रकाश होइन। उनीहरूले टिमटिम बत्तीको वरिपरि केही भूतहरू घुमिरहेको पनि भेट्टाए। उनीहरूले सोचे कि केही भूतहरू बत्तीको वरिपरि नाचिरहेका छन् । उनीहरू सबै त्यो ठाउँतिर दौडे।

नेपाली नोकर रामबहादुर पहिला पुगे र आफ्नो खुकुरी लिएर भुतहरूलाई अन्धाधुन्ध आक्रमण गर्न थाले।

केही समयपछि कृष्णचन्द्र पात्रो (PW २६) त्यहाँ आइपुगे, तर प्रतिवादी थापाले उसलाई याद गरेन । उसको खुकुरीको प्रहारले कृष्णचन्द्र पात्रोलाई पनि गम्भीर चोट पुर्‍यायो, जसले गर्दा उनी ठूलो स्वरमा चिच्याए कि नेपालीले उसलाई घाइते बनाएको छ।

यसैबीच, अन्य घाइते व्यक्तिहरूले पनि पीडाको आवाज निकाले । त्यसपछि प्रतिवादी थापाले आक्रमण बन्द गरे।

पछि पत्ता लाग्यो कि उनले आक्रमण गरेर घाइते बनाएका व्यक्तिहरू स्थानीय केही महिला माझीहरू थिए, जो रातको त्यो समयमा ‘मोहुआ’ फूलहरू सङ्कलन गर्ने उद्देश्यले ‘मोहुआ’ रूखमुनि लालटिन लिएर जम्मा भएका थिए। प्रतिवादीले आफ्नो खुकुरी लिएर अन्धाधुन्ध आक्रमण गर्दा गेल्ही माझीको मृत्यु भयो । गंगा माझी (PW २८) र सौन्री माझी (PW २७) नामक दुई अन्य महिलाहरू गम्भीर घाइते भए। कृष्णचन्द्र पात्रो (PW २६) पनि घाइते भए।

माथि उल्लेखित तथ्यहरूमा प्रतिवादीलाई गेल्ही माझीको हत्याको लागि धारा ३०२ IPC अन्तर्गत, P.Ws. २७ र २८ लाई गम्भीर चोट पुर्‍याएकोमा IPC को धारा ३२६ अन्तर्गत र कृष्णचन्द्र पात्रो (PW २६) लाई चोट पुर्‍याएकोमा IPC को धारा ३२४ अन्तर्गत अभियोग लगाइएको थियो।

विद्वान १७ न्यायाधीशले प्रतिवादी थापाले उक्त कार्यहरू वास्तविक गल्तीअन्तर्गत गरेको ठहर गर्दै, आफूले मानिसलाई होइन तर भुतहरूलाई आक्रमण गरेको ठहर गरे र त्यसैले उनले IPC को धारा ७९ को आधारमा सफाइ दिए।

प्रतिवादी र उनका मालिक जगत बन्धु चटर्जी घटना हुनुभन्दा ६ महिना अघि पनि त्यहाँ आएका थिए । सामान्यतया मंगलबार र शनिबार राति भूतहरू खुला मैदानमा घुम्ने, फुसफुसाउने, गीत गाउने भन्ने विश्वास गरिन्थ्यो। घटना भएको रात, जुन मंगलबार थियो । राति ९ बजेतिर, तेलकुण्डीका चन्द्र माझी (PW ११) ले PW २६ को चिया पसलमा शरण लिएर भूतको डरले आफ्नो गाउँ जान आँट नगर्ने बताए। तर P.Ws. २९ र उनका नेपाली नोकर भूतहरू हेर्न उत्सुक थिए । त्यसैले उनीहरूले मध्यरातमा कृष्णचन्द्र पात्रो (PW २६) र चन्द्र माझी (PW ११) लाई आफूसँगै जान प्रेरित गरे।

प्रतिवादी नेपाली भूतमा दृढ विश्वास राख्छ । जब उत्तरदायी चम्किरहेको बत्तीतिर दौडियो, तब उसको मनमा कुनै शंका थिएन कि उसले भूतहरूलाई चार्ज गरिरहेको थियो, मानिसलाई होइन।

यस्तो परिस्थितिमा उनको तत्काल प्रतिक्रिया भनेको उसले भूत ठानेका कुराहरूमा हतार गर्नु थियो। उसले चम्किरहेको बत्ती वरिपरि घुमिरहेका आकृतिहरूमा टर्च बाल्न चाहेको भए उसले तुरुन्तै महसुस गर्ने थियो कि तिनीहरू मानव हुन्। यदि उसको मनमा कुनै शंका लुकेको भए उसले पक्कै पनि टर्च बाल्ने थियो। तर भूतहरूको अस्तित्वको बारेमा कुनै पनि शंका गर्ने उसका लागि कुनै कारण थिएन र उनका दुई साथीहरूले पनि उसलाई त्यो गलत धारणाबाट वञ्चित मात्र गरेन, उसको आचरणले व्यावहारिक रूपमा त्यसलाई पुष्टि गर्‍यो।

९. कुनै व्यक्तिले भुत ठान्ने व्यक्तिलाई मार्दा फौजदारी दायित्वको प्रश्नमा दुई प्रमुख नजीरहरू छन् :

वर्यम सिंह विरुद्ध सम्राट, एआईआर १९२६ लाह ५५४ र बौदा कुई विरुद्ध सम्राट, एआईआर १९४३ पैट ६४ ।

यी दुई मुद्दाहरूमा पनि यदि आक्रमणकारीले आक्रमण गर्ने व्यक्ति को हो भनेर पत्ता लगाउन विशेष ध्यान दिएको भए, उसले सजिलै थाहा पाउने थियो कि उसले भुत होइन, मानिसलाई आक्रमण गरिरहेको छ।
यद्यपि उच्च अदालतले आक्रमणकारीलाई धारा ७९ आईपीसीद्वारा सुरक्षित गरिएको ठहर गर्‍यो। किनभने, जुन परिस्थितिमा उसको अगाडि भुत देखा पर्‍यो र उसको पूर्व-नियतबाट, यो उचित रूपमा अनुमान गरिनेछ कि उसले राम्रोसँग विश्वास गर्‍यो कि उसले मानिसलाई होइन तर भुतलाई आक्रमण गरिरहेको थियो।

यी मुद्दाहरू र तत्काल मुद्दा बीच तथ्यहरूमा थोरै भिन्नता हुन सक्छ। तर अभियोजन पक्षका साक्षीहरूको प्रमाणबाट यो स्पष्ट छ कि प्रतिवादीलाई धारा ७९ आईपीसीद्वारा सुरक्षित गरिएको छ। यदि उसले थप सावधानी र ध्यान दिएको भए घटना टार्न सकिन्थ्यो भने पनि उसलाई त्यो धाराबाट सुरक्षा दिन अस्वीकार गर्ने कुनै आधार छैन। त्यसकारण विद्वान १७ न्यायाधीशले पुनरावेदकलाई सफाइ दिनु सही ठान्यो।

(नोट : यो मुद्दालाई भारतीय आपराधिक कानुनमा mistake of fact सम्बन्धी सबैभन्दा चर्चित निर्णयमध्ये एक मानिन्छ। यो मुद्दाबाट स्थापित सिद्धान्त : यो निर्णय मुख्यतः IPC Section 79 – Mistake of Fact को व्याख्याका लागि उद्धृत गरिन्छ। यसबाट प्रतिपादित सिद्धान्त भनेको यदि कुनै व्यक्तिले असल विश्वास (good faith) मा, तथ्यगत भूल का कारण आफू कानुनअनुसार काम गरिरहेको ठानी कार्य गर्छ भने, उसले आपराधिक दायित्वबाट छुट पाउन सक्छ। तर यो छुट कानुनको भूल (mistake of law) मा लागू हुँदैन।)