अरस्तुको जीवन : राजाका गुरुदेखि निर्वासित दार्शनिकसम्म

एउटा महान् सम्राटका गुरु, जसले भावी विश्व विजेता अलेक्जेन्डर द ग्रेटलाई नैतिकता, राजनीति र विज्ञान सिकाए। एउटा विद्यार्थी, जसले आफ्नो गुरु प्लेटोको आदर्शवादी दर्शनलाई चुनौती दिँदै ‘वास्तविक संसार’ लाई अध्ययनको केन्द्र बनायो। जसलाई एथेन्सबाट निर्वासित गर्न खोजियो, जसको राजनीतिक संरक्षणकर्ता मरेपछि जेल र मृत्युदण्डको खतरा बेहोर्नुपर्‍यो, र जसले विज्ञान, तर्कशास्त्र र नैतिकतालाई दर्शनको हिस्सा बनायो।

हामी कानुनका विद्यार्थीहरूले पाठ्यक्रममा अरस्तुको नाम तर्कशास्त्र, न्यायको सिद्धान्त, राज्यशास्त्र र नैतिकता सँग बारम्बार जोडेर भेट्छौं। तर उनी केवल किताबी विद्वान थिएनन्। उनी एउटा यस्ता व्यावहारिक दार्शनिक थिए, जसले भौतिक संसारको निरीक्षण, तथ्य संकलन र प्रमाणमा आधारित ज्ञानको जग बसाए।

आज नेपालमा जसरी हामी भावना र नारामा होइन, प्रमाण र तर्कमा आधारित न्याय, सुशासन र नीति खोजिरहेका छौं;अरस्तुको जीवन र दर्शन ठ्याक्कै त्यही बाटो देखाउने मार्गदर्शक बन्न सक्छ। उनी भन्थे,’सबै मानिसहरूले स्वभावतः ज्ञान प्राप्त गर्न चाहन्छन्।’

को थिए अरस्तु ?

अरस्तु (Aristotle) पश्चिमी दर्शन, विज्ञान र कानुनका क्षेत्रमा अत्यन्त प्रभावशाली व्यक्तित्व हुन्। उनी प्लेटोका सर्वश्रेष्ठ शिष्य र अलेक्जेन्डर द ग्रेटका गुरु थिए। उनको जन्म ई.पू ३८४ मा म्यासेडोनियाको स्टागिरा (Stagira) शहरमा भएको थियो। उनको मृत्यु ई.पू ३२२ मा ६२ वर्षको उमेरमा भएको थियो।

उनका बुबा निकोमाकस (Nicomachus) राजपरिवारका चिकित्सक थिए। बाल्यकालमा नै बुबाको मृत्यु भएपछि उनी एथेन्स गए र १७ वर्षको उमेरमा प्लेटोको `एकेडेमी` मा भर्ना भए। उनी त्यहाँ २० वर्षसम्म बसे। प्लेटोले उनलाई ‘एकेडेमीको बुद्धि’ भनेर चिन्थे।

प्लेटोको छायाँबाट बाहिर निस्कने यात्रा

अरस्तु प्लेटोका प्रिय शिष्य थिए तर उनी गुरुको आदर्शवादी दर्शनसँग पूर्ण सहमत थिएनन्। प्लेटोले ‘रूपको संसार’ (Theory of Forms) लाई जोड दिन्थे भने अरस्तुले `वास्तविक भौतिक संसार`लाई अध्ययन गर्नुपर्नेमा जोड दिए।

प्लेटोको मृत्यु ई.पू ३४७ पछि एकेडेमीको प्रमुख बन्ने आशा गरेका अरस्तुलाई निराशा भयो। नयाँ प्रमुख प्लेटोका भतिजा स्पेसिपस भए। यसपछि अरस्तु एथेन्स छोडेर यात्रामा निस्किए।

उनले एशिया माइनर र लेस्बोस टापुमा अध्ययन र अनुसन्धान गरे। यहाँ उनले जीवशास्त्र, वनस्पतिशास्त्र र प्राणीशास्त्रको गहन अध्ययन गरे। उनी इतिहासमा पहिलो वैज्ञानिक दार्शनिक मानिन्छन् जसले तथ्य संकलन र वर्गीकरणको विधि सुरु गरे।

अलेक्जेन्डरका गुरु : शक्ति र ज्ञानको मिलन

ई.पू  ३४३ मा म्यासेडोनियाका राजा फिलिप द्वितीयले अरस्तुलाई आफ्नो छोरा अलेक्जेन्डर(भविष्यका महान् अलेक्जेन्डर द ग्रेट)को गुरु नियुक्त गरे। यो अरस्तुको जीवनको महत्वपूर्ण मोड थियो। उनले अलेक्जेन्डरलाई बुद्धि, नैतिकता, राजनीति र विज्ञानको शिक्षा दिए।

अलेक्जेन्डर सिंहासनमा आएपछि अरस्तु एथेन्स फर्किए र लाइसियम नामको आफ्नै विद्यालय स्थापना गरे। यो विद्यालय “पेरिपेटेटिक स्कूल” को नामले प्रसिद्ध भयो किनकि अरस्तु विद्यार्थीहरूसँग हिंड्दै हिंड्दै पढाउँथे।

जीवनका संघर्ष

अलेक्जेन्डर द ग्रेटको अकस्मात् मृत्यु (ई.पू ३२३) ले अरस्तुको जीवनमा ठूलो राजनीतिक भूकम्प ल्यायो। जुन सम्राटको गुरुको रूपमा उनी एथेन्समा सम्मानित थिए, त्यही सम्राटको निधनपछि उनी एक्लो, असुरक्षित र शत्रुको निशानामा परे।

म्यासेडोनियन विरोधी लहर एथेन्समा तीव्र रूपमा फैलियो। अरस्तुलाई “देवताहरूको अपमान गरेको र युवाहरूलाई भ्रष्ट बनाएको” आरोप लगाइयो;ठ्याक्कै ७६ वर्षअघि सुकरातलाई दिइएको जस्तै घातक आरोप। भीड र राजनीतिक विरोधीहरूले उनको मृत्युदण्डको माग गर्न थाले।

अरस्तुले यो खतरा स्पष्ट देखे। उनी आफ्नो विद्यार्थी र सहयोगीहरूसँग अन्तिम पटक एउटा भावुक क्षण बिताए। त्यसपछि उनले एउटा ऐतिहासिक वाक्य भने, ‘एथेन्सले दर्शनको विरुद्ध दोस्रो अपराध गर्न नपाओस्।’

गुरु प्लेटोका शिष्य सुकरातलाई विष खुवाएर मारिएको थियो। अब आफूलाई पनि त्यही नियति दोहोरिने देखेर उनी चुप लागेर मर्न तयार भएनन्। उनी आफ्नो प्रिय लाइसियम छोडेर चाल्किस तर्फ निर्वासनमा गए।

यो निर्वासन उनको लागि अत्यन्त दर्दनाक थियो। आफूले २० वर्षसम्म पढाएको एकेडेमी, आफैंले स्थापना गरेको लाइसियम, हजारौं विद्यार्थीहरू, अनुसन्धानका सामग्रीहरूस सबै छोडेर उनी एउटा सानो टापु शहरमा गए। त्यहाँ उनको स्वास्थ्य पनि बिग्रँदै थियो।

ई.पू ३२२ मा, मात्र ६२ वर्षको उमेरमा, अरस्तुको निधन भयो। केही इतिहासकारहरूका अनुसार उनलाई विष पनि दिइएको हुन सक्छ भन्ने शंका छ, तर पुष्टि भएको छैन।

यी घटनाहरूले उनको जीवनलाई त्रासदीपूर्ण बनाए पनि उनी कहिल्यै हार मानेनन्। गुरु प्लेटोसँगको वैचारिक मतभेद, राजनीतिक संरक्षणकर्ता अलेक्जेन्डरको मृत्यु, निर्वासनको पीडा र मृत्युको डरसयी सबै चुनौतीले उनलाई कमजोर बनाएनन्। बरु यिनै कठिनाइहरूले उनलाई अझ बढी व्यावहारिक, वैज्ञानिक र यथार्थवादी दार्शनिक बनायो।

प्रमुख दार्शनिक योगदान

अरस्तुको दर्शन व्यावहारिक र तथ्यमा आधारित थियो। उनका मुख्य विचारहरू:

-तर्कशास्त्र (Logic): उनलाई तर्कशास्त्रको जनक मानिन्छ। उनको “सिलोजिज्म” विधि आज पनि कानुन, विज्ञान र बहसमा प्रयोग हुन्छ।

-नैतिकता (Ethics): ‘निकोमाकियन एथिक्स’ मा उनले ‘मध्यम मार्ग’  को सिद्धान्त दिए। अति राम्रो र अति नराम्रो दुवै हानिकारक हुन्छन्, सन्तुलन नै उत्तम हो।

-राज्यशास्त्र (Politics): ‘राजनीति’ कृतिमा उनले भने, ‘मानिस सामाजिक प्राणी हो।’ उनी मध्यम वर्ग बलियो भएको लोकतन्त्रको पक्षमा थिए। उनले १५८ भन्दा बढी राज्यहरूको संविधान अध्ययन गरेका थिए।

-न्यायको अवधारणा: न्याय भनेको समानता र अनुपात हो।वितरणत्मक न्याय र सुधारात्मक न्याय को अवधारणा उनीबाट आएको हो।

-विज्ञानको जग: जीवशास्त्र, भौतिकशास्त्र र खगोलशास्त्रमा उनको योगदान अमूल्य छ।

कानुनी क्षेत्रमा अरस्तुको प्रमुख योगदान

अरस्तु (३८४ देखि ३२२ ई.पू) लाई कानुनशास्त्रको क्षेत्रमा अत्यन्त महत्वपूर्ण दार्शनिक मानिन्छ। उनी प्लेटोको आदर्शवादी दर्शनभन्दा फरक, व्यावहारिक, तथ्यमा आधारित र यथार्थवादी दृष्टिकोणबाट कानुनलाई हेर्ने पहिलो प्रमुख विचारक हुन्। उनले कानुनलाई दर्शनको अमूर्त अवधारणाबाट निकालेर समाजको वास्तविक आवश्यकता, नैतिकता र व्यावहारिक बुद्धिसँग जोडे।

प्राकृतिक न्याय र सकारात्मक कानुनको भेद

अरस्तुको कानुनी क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो योगदान भनेको प्राकृतिक न्याय  र सकारात्मक कानुन बीच स्पष्ट विभाजन गर्नु हो।

-प्राकृतिक न्याय : विश्वव्यापी, अमर र तर्कमा आधारित हुन्छ। यो परिवर्तन हुँदैन। उदाहरण; समान व्यक्तिहरूलाई समान व्यवहार गर्नु, ठगी नगर्नु आदि।
-सकारात्मक कानुन: यो राज्यले बनाउने लिखित कानुन हो। यो समय, स्थान र समाजअनुसार बदलिन सक्छ।

अरस्तु भन्थे, राम्रो कानुन त्यो हो जसले प्राकृतिक न्यायसँग मेल खान्छ। यदि राज्यको कानुन प्राकृतिक न्यायविपरीत भयो भने त्यो अन्यायपूर्ण हुन्छ। यो विचारले पछि रोमन कानुन र आधुनिक प्राकृतिक कानुन सिद्धान्तको जग बसायो।

कानुनलाई ‘व्यवहारिक बुद्धि’ (Practical Wisdom) सँग जोड्ने

अरस्तुका अनुसार कानुन केवल नियमको संग्रह होइन, यो व्यावहारिक बुद्धि को अभ्यास हो। न्यायाधीश वा शासकले कानुन लागू गर्दा केवल किताबी नियम हेर्नु हुँदैन, बरु परिस्थिति, न्याय र नैतिकतालाई पनि विचार गर्नुपर्छ। उनले भनेका छन्, कानुनले समाजलाई नैतिक बनाउनुपर्छ । कानुनको उद्देश्य मानिसहरूलाई राम्रो नागरिक बनाउनु हो, न कि केवल सजाय दिनु।’

न्यायका दुई प्रकार

अरस्तुले न्यायलाई दुई मुख्य भागमा विभाजन गरे, जुन आजको कानुनी प्रणालीको आधार बनेको छ:

वितरणात्मक न्याय:समाजमा स्रोत, सम्मान र दायित्वलाई योग्यता अनुसार बाँड्ने।

सुधारात्मक न्याय: ठगी,क्षति वा अन्याय भएमा पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिने।

शासन प्रणाली र कानुनको सम्बन्ध

अरस्तुले १५८ भन्दा बढी राज्यहरूको संविधान अध्ययन गरेका थिए। उनी शुद्ध राजतन्त्र, शुद्ध लोकतन्त्र वा शुद्ध कुलीनतन्त्रको पक्षमा थिएनन्। उनी मिश्रित शासनको समर्थक थिए, जसमा लोकतन्त्र र कुलीनतन्त्रको राम्रो पक्ष मिसाइन्छ।

उनले लोकतन्त्रको कमजोरी औंल्याए;यदि बहुमतले गलत निर्णय गरे भने त्यो पनि अन्याय हुन्छ। त्यसैले कानुनको सर्वोच्चता  (Rule of Law) लाई जोड दिए।

कानुनी शिक्षामा प्रभाव

अरस्तुको तर्कशास्त्र(Logic) ले कानुनी तर्क, प्रमाण विश्लेषण र वकालतको आधार तयार पार्‍यो। आज विश्वका कानुन कलेजहरूमा ‘केस स्टडी’ र ‘सिलोजिज्म’को तरिका अरस्तुबाट नै प्रेरित छ।

अरस्तुले कानुनलाई व्यावहारिक, वैज्ञानिक र संस्थागत रूपमा स्थापित गरे। उनको योगदान बिना आधुनिक कानुनी प्रणालीको कल्पना गर्न गाह्रो छ।

उनले देखाए;कानुन शक्तिशालीको हतियार होइन, बरु समाजलाई न्यायपूर्ण र व्यवस्थित बनाउने व्यावहारिक उपकरण हो।

प्रमुख रचनाहरू

– निकोमाकियन एथिक्स (Nicomachean Ethics)

– राजनीति (Politics)

– अर्गानन (Organon) तर्कशास्त्र सम्बन्धी

– भौतिकशास्त्र (Physics)

– मेटाफिजिक्स (Metaphysics)

– कविताशास्त्र (Poetics)

अरस्तुको अमर विरासत

अरस्तुको प्रभाव इस्लामिक, क्रिश्चियन र आधुनिक दर्शनमा समान रूपमा छ। उनको “लाइसियम” ले अनुसन्धानमा आधारित शिक्षा प्रणालीको जग बसायो।

आज नेपालमा हामी जसरी प्रमाण(आधारित न्याय, सुशासन र वैज्ञानिक दृष्टिकोण खोजिरहेका छौं, अरस्तुको व्यावहारिक दर्शनले ठूलो मार्गदर्शन दिन्छ। उनी भन्थेस;

“शिक्षाको जड तीतो हुन्छ तर फल मीठो।”

प्रेरक भनाइहरू

-सबै कुराको कारण खोज्नुहोस्।
-मध्यम मार्ग नै उत्तम मार्ग हो।
-ज्ञान शक्ति हो, तर नैतिक ज्ञान नै सच्चा शक्ति हो।
-मानिसले जति धेरै जान्दछ, उति नै धेरै थाहा छैन भन्ने थाहा पाउँछ।

यो पनि-

सुकरात : जसले किताब लेखेनन्, तर पाश्चात्य कानून र दर्शनको जग बसाए

प्लेटोको जीवन : असफलताबाट अमर बनेको दर्शन

जोन अस्टिन : कानुनी दर्शनका पिता, आदेशात्मक सिद्धान्तका जनक