प्राकृतिक कानून बुझ्न पढ्नैपर्ने नाै पुस्तकहरू

प्राकृतिक कानून ‘Natural School of Law’ विधिशास्त्रको सबैभन्दा पुरानो र प्रभावशाली धारामध्ये एक हो । यसको मूल मान्यता भनेको कानून केवल राज्यले बनाएको नियम मात्र होइन; मानव विवेक, नैतिकता, न्याय र प्रकृतिमा आधारित केही सार्वभौमिक सिद्धान्तहरू पनि कानूनको आधार हुन सक्छन् भन्नु हो ।

प्राचीन ग्रीसदेखि आधुनिक समयसम्म धेरै दार्शनिक र विधिवेत्ताले प्राकृतिक कानूनलाई फरक-फरक ढङ्गले व्याख्या गरेका छन् । कसैले न्यायलाई प्रकृतिको नियमसँग जोडे, कसैले मानव अधिकारसँग, कसैले नैतिकतासँग, त कसैले कानूनको आन्तरिक नैतिक संरचनासँग ।

यदि तपाईं कानूनका विद्यार्थी, वकिल वा विधिशास्त्रमा रुचि राख्ने पाठक हुनुहुन्छ भने प्राकृतिक कानून बुझ्न निम्न पुस्तकहरू आधारभूत मानिन्छन् ।

Nicomachean Ethics: Aristotle

अरिस्टोटलको ‘Nicomachean Ethics’ प्राकृतिक कानूनको आधार निर्माण गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण कृतिमध्ये एक हो। विशेषगरी यसको पाँचौँ पुस्तक ‘Book V’ मा उनले प्राकृतिक न्याय र वैधानिक वा मानव निर्मित न्याय बीच स्पष्ट भिन्नता गरेका छन् ।

उनका अनुसार केही न्यायका सिद्धान्त समय, स्थान वा राज्य परिवर्तन भए पनि समान रहन्छन्। यही अवधारणाले पछि प्राकृतिक कानूनको दार्शनिक आधार तयार गर्‍यो ।

The Republic: Plato

प्लेटोको ‘The Republic’ न्याय, आदर्श राज्य र नैतिक शासनबारे लेखिएको विश्वप्रसिद्ध कृति हो ।

प्लेटोका अनुसार वास्तविक न्याय मानवले बनाएको नियममा होइन, सार्वभौमिक सत्य र नैतिक आदर्शमा आधारित हुन्छ। यही विचारले पछि प्राकृतिक कानूनको विकासमा गहिरो प्रभाव पारेको मानिन्छ ।

On the Law of War and Peace (De Jure Belli ac Pacis): Hugo Grotius]

ह्युगो ग्रोटियसलाई आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय कानूनका पिता ‘Father of International Law’ मानिन्छ । उनको ‘On the Law of War and Peace’ ले प्राकृतिक कानूनलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसँग जोड्दै युद्ध, शान्ति र राज्यहरूको व्यवहारसम्बन्धी सिद्धान्त विकास गर्‍यो ।

ग्रोटियसको सबैभन्दा चर्चित तर्क के हो भने प्राकृतिक कानून मानव विवेकमा आधारित हुन्छ र त्यसको वैधता कुनै विशेष राज्य वा धार्मिक व्यवस्थामा निर्भर हुँदैन ।

Two Treatises of Government: John Locke

जोन लकको यो पुस्तक प्राकृतिक अधिकार सम्बन्धी सबैभन्दा प्रभावशाली कृतिमध्ये एक हो । लकका अनुसार प्रत्येक मानिस जन्मजात रूपमा जीवन, स्वतन्त्रता र सम्पत्तिको अधिकार लिएर जन्मिन्छ ।

राज्यको उद्देश्य यी अधिकारको रक्षा गर्नु हो । यदि राज्यले ती अधिकार उल्लङ्घन गर्छ भने जनतालाई त्यसको प्रतिरोध गर्ने अधिकार हुन्छ । आधुनिक मानव अधिकार र संवैधानिक शासनमा लकको विचारको गहिरो प्रभाव देखिन्छ ।

Leviathan: Thomas Hobbes

थोमस हब्सले ‘Leviathan’ मार्फत प्राकृतिक अवस्था र सामाजिक सम्झौताको सिद्धान्त प्रस्तुत गरे ।

उनका अनुसार प्राकृतिक अवस्थामा मानिसको जीवन असुरक्षित हुन्छ । त्यसैले शान्ति र सुरक्षा कायम गर्न मानिसहरूले आफ्नो केही स्वतन्त्रता सार्वभौम शासकलाई सुम्पन्छन् । हब्सले प्राकृतिक कानूनलाई मानिसलाई शान्तितर्फ डोर्‍याउने विवेकका नियमका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

Natural Law with Variable Content: Rudolf Stammler

रुडोल्फ स्टाम्लर आधुनिक प्राकृतिक कानूनका प्रमुख चिन्तकमध्ये एक हुन् । स्टाम्लरका अनुसार न्यायको आदर्श स्थायी हुन्छ, तर त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने कानूनी नियम समाज, समय र परिस्थितिअनुसार परिवर्तन हुन सक्छन् ।

The Morality of Law: Lon L. Fuller

लन फुलरले कानूनमा आन्तरिक नैतिकता ‘Internal Morality of Law’ रहेको तर्क गरेका छन् । उनका अनुसार कुनै नियमलाई वास्तविक अर्थमा कानून भन्नका लागि त्यसले निश्चित नैतिक तथा प्रक्रियागत मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ। उनले कानूनका आठ आधारभूत सिद्धान्त ‘Eight Principles of Legality’ प्रस्तुत गरेका छन्, जसले आधुनिक विधिशास्त्रमा ठूलो प्रभाव पारेको छ । यो पुस्तक प्रसिद्ध Hart-Fuller Debate को केन्द्रमा रहेको कृति पनि हो ।

Natural Law and Natural Rights: John Finnis

आधुनिक प्राकृतिक कानूनका सबैभन्दा प्रभावशाली विद्वान् जोन फिनिसको ‘Natural Law and Natural Rights’ लाई समकालीन ‘Natural Law Theory’ को आधारभूत पुस्तक मानिन्छ । फिनिसका अनुसार कानूनको उद्देश्य मानिसलाई जीवन, ज्ञान, मित्रता, व्यावहारिक विवेक, सौन्दर्य, खेल र धर्म जस्ता आधारभूत मानवीय मूल्य ‘Basic Human Goods’ प्राप्त गर्न सहयोग गर्नु हो ।

The Theory of Right: Rudolf Stammler

स्टाम्लरको अर्को महत्वपूर्ण कृति ‘The Theory of Right’ ले कानूनको उद्देश्य केवल आदेश दिनु होइन, न्यायसंगत सामाजिक व्यवस्था निर्माण गर्नु हो भन्ने विचार प्रस्तुत गर्छ । यस पुस्तकले कानून, अधिकार र न्यायबीचको सम्बन्धलाई दार्शनिक रूपमा विश्लेषण गरेको छ ।

प्राकृतिक कानूनको इतिहास हेर्दा प्लेटो र अरिस्टोटलबाट सुरु भएको यो विचार ह्युगो ग्रोटियस हुँदै जोन लक, थोमस हब्स, रुडोल्फ स्टाम्लर, लन फुलर र जोन फिनिससम्म आइपुग्दा धेरै रूपान्तरण भएको देखिन्छ ।

कसैले प्राकृतिक न्यायको अवधारणा विकास गरे, कसैले जन्मसिद्ध अधिकारको सिद्धान्त प्रस्तुत गरे, कसैले कानूनको नैतिक आधार खोजे, त कसैले आधुनिक समाजका लागि प्राकृतिक कानूनलाई नयाँ ढङ्गले पुनर्व्याख्या गरे ।

त्यसैले प्राकृतिक कानून बुझ्न कुनै एउटा पुस्तक पर्याप्त हुँदैन । यी कृतिहरू क्रमशः अध्ययन गर्दा मात्र यसको ऐतिहासिक विकास, दार्शनिक आधार र आधुनिक कानूनी महत्त्व स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ । विशेष गरी कानूनका विद्यार्थी, बार परीक्षार्थी, अनुसन्धानकर्ता र विधिशास्त्रमा रुचि राख्ने जो-कोहीका लागि यी पुस्तकहरू अनिवार्य अध्ययन सामग्रीका रूपमा मानिन्छन् ।

यो पनि-

कानूनका विद्यार्थी र वकीलका लागि विधिशास्त्रका उत्कृष्ट किताब

संविधान बुझ्न पढ्नैपर्ने यी पुस्तक