विश्लेषणात्मक विधिशास्त्रको गहिराइ बुझ्न अत्यावश्यक सात पुस्तकहरु

विश्लेषणात्मक विधिशास्त्र ‘Analytical School of Jurisprudence’ प्राकृतिक कानूनको प्रत्यक्ष प्रतिक्रियाका रूपमा विकसित भएको थियो । प्राकृतिक कानूनले ‘कानून कस्तो हुनुपर्छ ?’ भन्ने प्रश्न उठाउँथ्यो भने विश्लेषणात्मक विधिशास्त्रका संस्थापकहरूले त्यसको सट्टा ‘कानून वास्तवमा के हो ?’ भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा राखे । उनीहरूले कानूनलाई नैतिकता, मूल्य र आदर्शबाट अलग गर्दै तथ्य र संरचनाका आधारमा बुझ्ने प्रयास गरे । यही बौद्धिक यात्रामा यसलाई आकार दिने प्रमुख विचारक र उनीहरूका पुस्तकलाई क्रमशः बुझ्न सकिन्छ ।

जेरेमी बेन्थमको ‘An Introduction to the Principles of Morals and Legislation’

जेरेमी बेन्थमलाई कानुनी प्रत्यक्षवादका संस्थापकका रूपमा लिइन्छ । उनको मुख्य विचार उपयोगितावादमा आधारित थियो । उनले कानूनलाई परम्परा वा दैवी इच्छाका आधारमा मूल्याङ्कन गरेनन् । प्राकृतिक विधिको आलोचना गर्दै उनले त्यसलाई ‘हावामा उभिएको निरर्थक कुरा’ का रूपमा व्यंग्यात्मक ढंगले प्रस्तुत गरेका थिए ।

बेन्थमले विधिशास्त्रलाई दुई भागमा विभाजन गरेका थिए- वर्णनात्मक विधिशास्त्र ‘Expositorial Jurisprudence’, जसले कानून वास्तवमा के हो भनेर व्याख्या गर्छ, र सुधारात्मक वा आलोचनात्मक विधिशास्त्र ‘Censorial Jurisprudence’, जसले कानून कस्तो हुनुपर्छ वा भविष्यमा कसरी सुधारिनुपर्छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ ।

कानून ‘के हो’ र ‘के हुनुपर्छ’ भन्ने यी दुई पक्षबीचको भिन्नताले उनीपछि विकसित भएको सम्पूर्ण विश्लेषणात्मक विधिशास्त्रको बौद्धिक आधार तयार गर्‍यो ।

जोन अस्टिनको ‘The Province of Jurisprudence Determined‘

जोन अस्टिनलाई विश्लेषणात्मक कानुनी प्रत्यक्षवादका प्रमुख संस्थापकका रूपमा चिनिन्छ । उनले बेन्थमका विचारलाई अघि बढाउँदै कानूनलाई सरल रूपमा सर्वोच्च सत्ताको आदेश, त्यसको उल्लङ्घनमा हुने दण्डको समर्थन र जनताको निरन्तर आज्ञापालनका रूपमा परिभाषित गरे ।

उनको ‘आदेश सिद्धान्त’ अनुसार कानूनको वैधता न्याय वा निष्पक्षतामा निर्भर हुँदैन । कानून वैध हुनुको मुख्य आधार भनेको त्यसलाई सर्वोच्च सत्ताले जारी गर्नु र समाजले त्यसको नियमित रूपमा पालना गर्नु हो ।

अस्टिनको यही आदेश र दण्डमा आधारित कानुनी संरचना पछि आउने कानुनी प्रत्यक्षवादी विचारकहरूका लागि बहसको मुख्य विषय बन्यो । विशेषगरी एच.एल.ए. हार्टले अस्टिनको यही सिद्धान्तलाई परिमार्जन र पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गरे ।

हान्स केल्सनको ‘Pure Theory of Law‘

भियनाबाट आफ्नो कानुनी सिद्धान्त अघि सारेका हान्स केल्सनले विधिशास्त्रलाई कानूनबाहेकका सबै प्रभावबाट अलग राख्न खोजे । उनको दृष्टिमा कानूनको अध्ययनमा नैतिकता, समाजशास्त्र र राजनीति जस्ता गैरकानुनी तत्वलाई मिसाउनु हुँदैन ।

उनको ‘शुद्ध विधिको सिद्धान्त’ले कानूनलाई विभिन्न तहमा रहेका मानदण्डहरूको संरचनाका रूपमा हेर्छ । प्रत्येक कानुनी मानदण्डले आफूभन्दा माथिल्लो मानदण्डबाट आफ्नो वैधता प्राप्त गर्छ र अन्ततः यो क्रम एउटा काल्पनिक आधारभूत मानदण्डसम्म पुग्छ, जसलाई केल्सनले ‘आधारभूत मानदण्ड’ भने ।

‘आधारभूत मानदण्ड’ भन्दा माथि अर्को कुनै मानदण्ड हुँदैन । यसको वैधता पूर्वस्वीकृत वा परिकल्पित हुन्छ ।

तर केल्सनको सिद्धान्तमाथि आलोचना पनि भएको छ । आलोचकहरूले ‘आधारभूत मानदण्ड’ आफैं वैध किन र कसरी हुन्छ भन्ने प्रश्नको पर्याप्त उत्तर यस सिद्धान्तले दिन नसकेको तर्क गर्छन् । त्यसैगरी, कुनै कानून समाजले प्रभावकारी रूपमा पालना गरिरहेको छ भन्ने तथ्यलाई मात्र कानुनी व्यवस्थाको वैधताका लागि पर्याप्त मान्ने दृष्टिकोणमाथि पनि प्रश्न उठाइएको छ ।

एच.एल.ए. हार्टको ‘The Concept of Law‘

एच.एल.ए. हार्टको ‘The Concept of Law’ अंग्रेजी भाषी विश्वमा सबैभन्दा बढी पढाइने विधिशास्त्रीय पुस्तकहरूमध्ये एक हो । यस पुस्तकमार्फत उनले जोन अस्टिनको आदेश सिद्धान्तलाई पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गरे ।

हार्टका अनुसार कानून केवल दण्डको धम्कीले समर्थित आदेशहरूको समूह होइन । कानून दुई प्रकारका नियमको संयोजन हो पहिलो, प्राथमिक नियम र दोश्रो द्वितीयक नियम ।

प्राथमिक नियमले मानिसले कसरी व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने निर्धारण गर्छन् भने द्वितीयक नियमले कानून कसरी निर्माण गर्ने, परिवर्तन गर्ने र लागू गर्ने भन्ने विषय निर्धारण गर्छन् ।

हार्टको सिद्धान्तमा मान्यता नियमले विशेष महत्व राख्छ । यो कानुनी व्यवस्थाले कुन नियमलाई वैध कानूनका रूपमा स्वीकार गर्ने भन्ने पहिचान गर्ने आधारभूत नियम हो ।

हार्टले कानून र नैतिकतालाई अलग राख्ने कानुनी प्रत्यक्षवादी दृष्टिकोणलाई कायम राखे । तर उनले अस्टिनभन्दा धेरै सूक्ष्म ढंगले यो सम्बन्धलाई व्याख्या गरे र ‘प्राकृतिक विधिको न्यूनतम विषयवस्तु’ का लागि समेत केही स्थान राखे ।

रोनाल्ड डवर्किनको ‘Taking Rights Seriously‘ र ‘Law’s Empire‘

रोनाल्ड डवर्किन स्वयं कानुनी प्रत्यक्षवादी थिएनन् । उनी कानुनी प्रत्यक्षवादका सबैभन्दा प्रभावशाली आलोचकहरूमध्ये एक हुन् । तर विश्लेषणात्मक विधिशास्त्रको बहस कुन दिशामा पुग्यो भन्ने बुझ्न उनको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

हार्टको विचारको आलोचना गर्दै डवर्किनले तर्क गरे कि न्यायाधीशहरूले कानून लागू गर्दा केवल लिखित नियम मात्र प्रयोग गर्दैनन् । उनीहरूले न्याय, निष्पक्षता जस्ता कानुनी सिद्धान्तलाई पनि आधार बनाउँछन्, जुन लिखित रूपमा कतै उल्लेख नभए पनि कानुनी व्यवस्थाको हिस्सा हुन सक्छन् ।

उनको चर्चित ‘Hercules’ नामक आदर्श न्यायाधीशको अवधारणाले कुनै कानुनी व्यवस्थाका विगतका निर्णयहरूको सबैभन्दा उपयुक्त नैतिक औचित्य निर्माण गर्ने न्यायाधीशको कल्पना गर्छ ।

हार्ट र डवर्किनबीचको यही बहसलाई ‘Hart–Dworkin Debate’का रूपमा चिनिन्छ, जुन बीसौँ शताब्दीको कानुनी दर्शनमा सबैभन्दा धेरै उद्धृत गरिने बौद्धिक बहसमध्ये एक हो ।

जेरोम हलको  ‘General Principles of Criminal Law‘

जेरोम हलले विश्लेषणात्मक विधिशास्त्रको कठोरता र तार्किक स्पष्टतालाई विशेष रूपमा फौजदारी कानूनमा प्रयोग गरे । उनले आपराधिक मनसाय र आपराधिक कार्य जस्ता अवधारणालाई स्पष्ट र तार्किक रूपमा परिभाषित गर्दै कुनै पनि सुसंगत फौजदारी न्याय प्रणालीका लागि आवश्यक आधारभूत सिद्धान्तहरू विकास गर्ने प्रयास गरे ।

हलको दृष्टिकोणलाई प्रायः समन्वयात्मक मानिन्छ । उनले कानुनी अवधारणामा विश्लेषणात्मक स्पष्टता कायम राख्न खोजे, तर त्यस क्रममा नैतिक पक्षलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेनन् ।

यस अर्थमा हललाई कठोर कानुनी प्रत्यक्षवाद र नैतिक आयामसहितको विधिशास्त्रबीचको एउटा सेतुका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ ।

यो अध्ययन क्रम किन महत्वपूर्ण छ ?

बेन्थमदेखि अस्टिन, केल्सन, हार्ट, डवर्किन हुँदै हलसम्मको अध्ययन क्रमले विश्लेषणात्मक विधिशास्त्रको बौद्धिक विकासलाई क्रमशः बुझ्न सहयोग गर्छ ।

बेन्थमबाट प्राकृतिक विधिको आलोचना र कानुनी प्रत्यक्षवादको सुरुवात हुन्छ । अस्टिनले त्यसलाई ‘सर्वोच्च सत्ताको आदेश’ मा आधारित सिद्धान्तका रूपमा थप स्पष्ट बनाउँछन् । केल्सनले कानूनलाई नैतिकता, राजनीति र समाजशास्त्रबाट अलग गर्दै ‘शुद्ध विधि सिद्धान्त’ प्रस्तुत गर्छन् । त्यसपछि हार्टले अस्टिनको आदेश सिद्धान्तलाई पुनर्व्याख्या गर्दै कानूनलाई प्राथमिक र द्वितीयक नियमको संयोजनका रूपमा प्रस्तुत गर्छन् ।

डवर्किनले भने यही प्रत्यक्षवादी दृष्टिकोणलाई चुनौती दिँदै कानूनमा नियमसँगै सिद्धान्त र नैतिक औचित्यको भूमिकामाथि जोड दिन्छन् । अन्ततः जेरोम हलले विश्लेषणात्मक विधिलाई विशेष रूपमा फौजदारी कानूनका सिद्धान्तहरूको अध्ययनमा प्रयोग गर्छन् ।

यसरी हेर्दा, बेन्थम, अस्टिन, केल्सन, हार्ट, डवर्किन, हलको क्रम केवल विचारकहरूको सूची होइन; यो कानूनलाई ‘के हो ?’ भन्ने प्रश्नबाट सुरु भएको विश्लेषणात्मक विधिशास्त्र कसरी विकसित हुँदै गयो, त्यसको बौद्धिक यात्रा पनि हो ।