ट्रम्पले देलान त इरानलाई ‘चेकमेट’ ?

काठमाडौँ । अमेरिका र इरानबीच युद्ध-शतरञ्जको खेल चलिरहेको ३५ दिनभन्दा बढी भइसकेको छ । हिजो मात्र ह्वाइट हाउसबाट अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसम्बन्धी कडा वक्तव्य दिएका छन् । उनले युद्ध अब अन्तिम चरणमा पुगेको, आगामी तीनदेखि चार हप्ताभित्र इरानमा ठूलो आक्रमण हुने र इरानलाई फेरि पाषाण युगमा फर्काउने चेतावनी दिएका छन् ।

अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा आजभन्दा करिब एक महिना अघि ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ नामको सैन्य अभियान सुरु गरेका थिए । युद्धका कारण विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण जलमार्ग ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ मा निर्भर देशहरूमा तेलको अभाव अझै कायम छ ।

यो युद्धले अमेरिका, इजरायल र इरानमा मात्र होइन, विश्वको हरेक कुनामा प्रभाव पारिरहेको छ । सैनिकका परिवारदेखि सर्वसाधारण नागरिकसम्म, सबैको मनमा एउटै प्रश्न बारम्बार उठेको छ – यो युद्ध कहिले र कसरी टुङ्गिन्छ ?

अपरेशन एपिक फ्युरीको सन्दर्भमा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले अप्रिल २ मा ह्वाइट हाउसबाट विशेष वक्तव्य दिएका छन् । उनको उक्त वक्तव्यका चार मुख्य बुँदाहरूमा गम्भीर छलफल गर्नु आवश्यक छ ।

पहिलो – अमेरिका र भेनेजुएयला तेलका लागि संयुक्त उद्यम गरिरहेको विषय :

अपरेशन एपिक फ्युरी सुरु हुनुभन्दा केही महिनाअघि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भेनेजुएयलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरो र उनकी श्रीमतीलाई अपहरण गरी सत्ताबाट हटाएका थिए, जुन कुनै पनि हालतमा कानूनी रूपमा सही थिएन।

राष्ट्रपतिलाई नै अपहरण गरेपछि ट्रम्पले आफ्नो इच्छाअनुसार भेनेजुएयलालाई चलाउन थाले । अप्रिल २ मा दिएको वक्तव्यमा ट्रम्पले स्पष्ट रूपमा अमेरिका र भेनेजुएयला संयुक्त रूपमा तेल र ग्यास उत्पादन तथा बिक्रीमा काम गरिरहेको बताएका छन् ।

त्यसको ठ्याक्कै एक महिनापछि ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ सुरु भएको हो, जसमा इरानमाथि अमेरिकाले इजरायलसँग मिलेर निरन्तर सैन्य बल प्रयोग गरिरहेको छ । उनले भेनेजुएयला अमेरिकापछि दोस्रो ठूलो तेल भण्डार भएको र उनीहरूलाई तेल र ग्यासका लागि मध्यपूर्वमा निर्भर हुनु नपर्ने बताएका छन् ।

ट्रम्पले भेनेजुयलासँग साउदी अरेबिया र रूसको संयुक्त भन्दा पनि बढी ग्यास र तेल भएको कारण उनीहरूलाई स्ट्रेट अफ होर्मुजसँग मात्र नभई अरू कुनै देशसँग पनि निर्भर हुनु नपर्ने उल्लेख गरेका छन् ।

भेनेजुएयलामाथि भएको अमेरिकाको हस्तक्षेप कुनै पनि हालतमा वैध होइन । यसबारे संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि केही बोलेको छैन । अमेरिकाले भेनेजुएयला र आफू संयुक्त रूपमा काम गरिरहेका छौं भन्नु भनेको जबरजस्ती एउटा देशलाई आफ्नो अधीनमा ल्याउने प्रयास गर्नु र आफूलाई जस्तो लाग्छ त्यस्तै खेल चलाउनु जस्तो देखिन्छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघ एउटा अपांग संस्थाजस्तै भइसकेको विश्व राजनीतिमा ट्रम्पले ‘भेनेजुएयलासँग मिलेर शक्तिशाली छौँ’ भन्नु हास्यास्पद छ ।

दोस्रो – ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ अमेरिकाका लागि किन आवश्यक छ भन्ने विषय :

सन् २०१५ मा राष्ट्रपतिको उम्मेदवार बन्दै गर्दा डोनाल्ड ट्रम्पले स्पष्ट रूपमा भनेका थिए – इरानसँग आणविक हतियार हुनुहुँदैन । उनले इरानका आतंकवादी प्रोक्सी समूहहरूले सन् १९८३ मा बेरूतको अमेरिकी मरिन ब्यारेकमा गरेको आक्रमणमा २४१ अमेरिकी सैनिकको ज्यान लिएको प्रसङ्ग सम्झिएका छन् ।

त्यसबाहेक इजरायलमा सन् २०२३ को अक्टोबर ७ मा भएको घातक आक्रमणमा पनि इरानको प्रत्यक्ष संलग्नता रहेको भन्दै उनी इरानप्रति निकै रुष्ट देखिन्छन् । ट्रम्पको भनाइअनुसार, इरानमाथि आक्रमण गर्नुपर्ने कुरा निकै पहिलेदेखि नै थियो, तर विभिन्न कारणले ढिलाइ भयो ।

उनले सन् २०२० को जनवरी ३ मा इराकमा इरानी मेजर जनरल कासेम सुलेमानीको हत्या गरेको घटनालाई समेत आफ्नो कदमको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । सुलेमानीलाई ट्रम्पले खतरनाक प्रतिभाशाली तर घृणित व्यक्तित्व भनेका छन् । उनी भन्छन् – सुलेमानी नै इरानलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा ‘ढुङ्गे युग’ तर्फ पुर्‍याएका मुख्य व्यक्ति थिए । यदि सुलेमानी बाँचेका भए आज अमेरिका र इरानबीचको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा फरक हुन्थ्यो ।

तर त्यो भएन । त्यति मात्र होइन, बाराक ओबामाको पालामा इरानसँग गरिएको आणविक सम्झौतालाई ट्रम्पले ठूलो विपत्तिका रूपमा चित्रण गरेका छन् । ओबामाले इरानलाई एक अर्ब ७० करोड अमेरिकी डलर ‘हरियो नगद’ बफादारी र सम्मानको नाममा दिएको उल्लेख गर्दै ट्रम्प भन्छन्, ‘त्यति ठूलो रकम दिए पनि इरान अमेरिकासँग नजिकिएन, बरु ओबामा पूर्ण रूपमा असफल भए ।’

ट्रम्पको तर्क छ – यदि ओबामाको त्यो सम्झौता पूर्ण रूपमा लागू भएको भए इरानसँग आज विशाल आणविक हतियारको भण्डार हुन्थ्यो । उनीहरूले त्यही हतियारको प्रयोग गरेर मध्यपूर्व र इजरायल दुवैलाई नष्ट गर्न सक्थे । त्यसैले ओबामाको गल्ती सुधार्न र अमेरिकाको भविष्य जोगाउन यो ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ अत्यावश्यक भएको उनको तर्क छ ।

ट्रम्पले स्पष्ट शब्दमा भनेका छन्, ‘पूर्व राष्ट्रपतिहरूले गल्ती गरे र अहिले म ती गल्तीलाई सच्याउँदैछु ।’

तेस्रो – अपरेशन एपिक फ्युरीमा अमेरिकी उद्देश्य :

चाणक्य नीतिमा लेखिएको छ –

लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धमञ्जलिकर्मणा ।
मूर्खं छन्दानुवृत्तेन यथार्थत्वेन पण्डितम् ॥

अर्थात्, लोभी व्यक्तिलाई धन दिएर, अहङ्कारी व्यक्तिलाई हात जोडेर, मूर्ख वा भ्रममा परेकालाई उसकै इच्छाअनुसार चलेर र विद्वान व्यक्तिलाई सत्य कुरा गरेर नै आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याउन सकिन्छ ।

इजराइलले ट्रम्पसंग गरेको ठ्याक्कै यहि हो । अपरेशन एपिक फ्युरीमा इजरायलको फाइदा सबैभन्दा बढी छ । अमेरिकाको प्रत्यक्ष सहयोगमा इजरायलले यो युद्धलाई निरन्तरता दिइरहेको छ र इरानमाथि आक्रमण गरिरहेको छ ।

इजरायलको स्पष्ट रणनीति इरानलाई कमजोर पार्नु, विस्तारै मध्यपूर्वमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्नु र लामो समयसम्म क्षेत्रीय शक्ति बन्नु हो । अमेरिकाको सैन्य तथा आर्थिक सहायताले इजरायलले यो लक्ष्य सजिलै हासिल गरिरहेको देखिन्छ ।

तर अर्कोतर्फ अमेरिकाले भने ठूलो मूल्य चुकाइरहेको छ । अमेरिकी सैनिकहरूको क्षति बढ्दो छ र अनावश्यक सैन्य खर्चले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई थप बोझ थपिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा अपरेशन एपिक फ्युरीको वास्तविक अमेरिकी उद्देश्य के हो भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ ।

ट्रम्पले आफ्नो वक्तव्यमा यो अपरेशनका मुख्य उद्देश्यहरू स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । उनका अनुसार :

१. इरानको वर्तमान शासन प्रणाली र उसको सञ्चालन क्षमतालाई पूर्ण रूपमा तहसनहस पार्नुस
२. इरानको नौसेना, मिसाइल प्रणाली र वायुसेनालाई लक्षित आक्रमण गरी कमजोर बनाउनुस
३. इरान र उसका आतंकवादी समूहहरूबीचको निकट सम्बन्धलाई तोड्नु र इरानको समग्र क्षमता घटाउनुस
४. इरानको आणविक कार्यक्रमलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरी उनीहरूलाई फेरि आणविक हतियार निर्माण गर्न नसक्ने गरी निष्क्रिय बनाउनु ।

इजरायलले भने यो अपरेशनलाई निकै दूरदर्शी र रणनीतिक रूपमा अघि बढाएको देखिन्छ । भौगोलिक रूपमा मध्यपूर्वमा पूर्ण नियन्त्रण सम्भव नभए पनि आर्थिक तथा रणनीतिक रूपमा क्षेत्रलाई आफ्नो प्रभावमा राख्ने उसको दीर्घकालीन योजना स्पष्ट छ ।

ट्रम्पको यो अभियानलाई ६०/७० वर्षपछि हेर्दा सबैभन्दा ठूलो लाभ अमेरिकालाई नभई इजरायललाई नै पुग्ने देखिन्छ ।

चौथो – स्ट्रेट अफ होर्मुजमा निर्भर देशहरूले आफ्नो तेल खानी बचाउनुपर्ने विषय :

ट्रम्पले स्पष्ट रूपमा भनेका छन् कि अमेरिकाले स्ट्रेट अफ होर्मुजबाट तेल निर्यात प्रायः गर्दैन र उनीहरूलाई यो जलमार्गको कुनै आवश्यकता छैन । उनको सन्देश निकै कठोर छ तिमीहरूले यो युद्धमा अमेरिकालाई समर्थन नगरेको कारण अब हामीले तिमीहरूलाई कुनै प्रत्यक्ष सहयोग गर्दैनौँ । जुन देशहरू तेल आयातका लागि स्ट्रेट अफ होर्मुजमा निर्भर छन्, तिनीहरूले अब यो जलमार्गलाई आफै सुरक्षा गर्नुपर्छ र आफ्नो तेल खानीहरूको संरक्षण आफैँ गर्नुपर्छ ।

ट्रम्पको भनाइअनुसार, ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ मार्फत अमेरिकाले अरू देशहरूको काम निकै सजिलो बनाइदिएको थियो । अब उनीहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि आफैं लड्नुपर्ने बेला आएको छ ।

ट्रम्पले इरानलाई खुला धम्की दिएका छन् । कहिले ४२ घण्टाभित्र इरानलाई ध्वस्त पारिदिन्छु भन्ने, कहिले २–३ हप्ताभित्र इरानलाई पूर्ण रूपमा समाप्त पारिदिन्छु भन्ने गरेका छन्‌ । यति संवेदनशील समयमा संयुक्त राष्ट्रसंघजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय संस्था पूर्ण रूपमा निष्क्रिय रहनु विश्व राजनीतिका लागि अत्यन्त दुःखद र चिन्ताजनक कुरा हो ।

भेनेजुएयलाका निर्वाचित राष्ट्रपतिलाई अपहरण गर्नु, सर्वसाधारण नागरिकमाथि आक्रमण गर्नु र शक्तिलाई मनपरी प्रयोग गर्नु यस्ता घटनाहरूले एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जाउँछ – आजको विश्वमा शक्तिशाली राष्ट्रहरूलाई नियन्त्रण गर्ने के छ ? कानून हो ? नैतिकता हो ? वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू ?

जब शक्ति नै कानून बन्न थाल्छ र शक्तिशालीले आफ्नो इच्छाअनुसार विश्वलाई चलाउन थाल्छन्, तब विश्व व्यवस्था कति कमजोर र अन्योलपूर्ण छ भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ । ट्रम्पको यो कदमले देखाएको छ शान्ति होइन, शक्ति नै आजको अन्तिम सत्य बन्दै गएको छ ।

यो पनि-

अमेरिकामा ट्रम्पविरुद्ध ‘नो किङ्स’ प्रदर्शन : ब्यालेटको वैधतामा नयाँ प्रश्न